Το εξωκλήσι… της Μεταμόρφωσης
Από τα αρχαία χρόνια ήταν γνωστός ο περίφημος Ελαιώνας της δυτικής Αττικής, μια πολύ πλατιά λωρίδα από λιόδεντρα, που άρχιζε από τα βόρεια του λεκανοπεδίου και κατέβαινε ως την παραλία περίπου του Μοσχάτου. Κομμάτια από εκείνο τον Ελαιώνα σώζονται ακόμα εδώ κι εκεί. Μέσα σ' εκείνο το «μοναδικό πράσινο της Αττικής» ήταν σπαρμένα μικρά εξωκλήσια, που στα πανηγύρια τους έτρεχαν οι παλιοί Αθηναίοι για να χαρούν και να ξαποστάσουν. Ένα από αυτά ήταν και το μικρό εξωκλήσι που βρισκόταν στην περιοχή του Μοσχάτου.
Την πιο παλιά πληροφορία γι' αυτό, τη συναντάμε σε χάρτη του γερμανού τοπογράφου Σταντζ, δημοσιευμένο στα 1862, όπου το εξωκλήσι σημειώνεται με σταυρό μέσα σε ακαλλιέργητο χτήμα, πλάι στο μοναδικό δρόμο της περιοχής (σημερινή Λεωφ. Μακρυγιάννη) και στο σημείο που βρίσκεται σήμερα ο Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρα.
Μετά από δεκαπέντε περίπου χρόνια άλλος γερμανός τοπογράφος, ο Κάουπερτ (1875–1877), αποτυπώνοντας σε χάρτη την περιοχή μας, σημειώνει μέσα σε αμπέλια και δέντρα το ίδιο εξωκλήσι μ' ένα μικρό οίκημα (κελί) στο πίσω μέρος.
Το εξωκλήσι τότε ήταν αρκετά μικρό. Είχε πλάτος γύρω στα 5 μέτρα και σκεπαζόταν με χτιστό ημικυλινδρικό θόλο. Το δάπεδό του ήταν στρωμένο με πλάκες από τηνιακό μάρμαρο. Τον ναΐσκο περιέβαλλε ιδιόκτητο χτήμα φυτεμένο με εκατό περίπου δέντρα: λιόδεντρα, λεύκες, πιπεριές, ακακίες, φοίνικες και άλλα.
Αρχικά το εκκλησάκι δεν ήταν αφιερωμένο στη Μεταμόρφωση του Χριστού, αλλά στη μνήμη της «Αποτομής της κεφαλής του Τιμίου Προδρόμου», γιόρταζε δηλαδή στις 29 Αυγούστου. Η αλλαγή της επωνυμίας σε «Μεταμόρφωση του Χριστού» έγινε πολύ πιθανό προς το τέλος του 19ου αιώνα, για να μη συμπίπτει το πανηγύρι του μ' εκείνο του γειτονικού εκκλησιδίου του Αγ. Ιωάννη στο Ρέντη.
Λίγο πριν από το 1912 οι λιγοστοί κάτοικοι της περιοχής αποφάσισαν να μεγαλώσουν το εξωκλήσι, προσθέτοντας στις πλευρές του δύο τμήματα (κλίτη). Η επέκταση δεν είχε σκοπό να καλύψει ανάγκες εκκλησιασμού, όσο να εξυπηρετήσει τους πολυάριθμους προσκυνητές που συνέρρεαν στη γιορτή του. Το πανηγύρι είχε ήδη αποκτήσει πλατιά φήμη σε όλη την Αττική.
Το πιο παλιό ιστορικό ντοκουμέντο για το Μοσχάτο
Τη ζωή της πόλης μας στις αρχές του αιώνα έρχεται να φωτίσει το πιο παλιό ως τώρα ιστορικό ντοκουμέντο. Πρόκειται για ένα βιβλίο (κατάστιχο), όπου το τότε Εκκλησιαστικό Συμβούλιο του Ι. Ν. Μεταμορφώσεως καταχωρούσε τις αποφάσεις του.
Το βιβλίο αυτό βρέθηκε από τον εφημέριο πατέρα Αναστάσιο Τσολάκο τον Ιούλιο του 1990 σε αρχειοθήκη των γραφείων του ναού. Είναι πανόδετο με διακόσιες σελίδες στις οποίες έχουν καταχωρηθεί 129 αποφάσεις. Στο εξώφυλλο υπάρχει ο χειρόγραφος τίτλος: «Αποφάσεις πράξεων εκκλησιαστικού συμβουλίου του Ιερού Ναού της Μεταμορφώσεως Σωτήρος εν Μοσχάτω».
Οι αποφάσεις καλύπτουν χρονικό διάστημα δεκαέξι χρόνων, από 17 Ιουνίου 1912 έως 15 Ιουλίου 1928. Σ' εκείνο το χρονικό διάστημα έχουμε την αποφασιστική πληθυσμιακή μεταβολή στον τόπο μας, γιατί τότε με την άφιξη των μικρασιατών προσφύγων το Μοσχάτο από αραιοκατοικημένη, αγροτική περιοχή μεταβλήθηκε σε «Συνοικισμό».
Τα πρακτικά δίνουν εντυπωσιακές πληροφορίες για την καθημερινή ζωή της εποχής: την υγεία των κατοίκων που ταλαιπωρούσαν οι ελώδεις πυρετοί, τις φτωχές οικογένειες, τους Βαλκανικούς Αγώνες, την εκπαίδευση των παιδιών, ακόμα και τον πρώτο «υπαίθριο» δημοτικό σχολείο κάτω από ένα υπόστεγο στον κήπο της εκκλησίας.
Μόνη «οργανωμένη» ομάδα ήταν η μικρή εκκλησιαστική κοινότητα της Μεταμορφώσεως. Αυτή εξέλεξε το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο, το οποίο φρόντιζε τα προβλήματα του τόπου.
Το εκκλησάκι «Άγιος Ιωάννης» Μοσχάτου στα 1888
Ένα λογιστικό βιβλίο (κατάστιχο) με την επιγραφή «Βιβλίον της Εκκλησίας Αγίου Ιωάννου θέσις Μοσχάτο, Εσόδων και εξόδων από 1ης Ιουλίου 1888» αποκάλυψε ότι στα 1888 το μοναδικό τότε εκκλησάκι της περιοχής μας ονομαζόταν Άγιος Ιωάννης και βρισκόταν ακριβώς στη θέση του σημερινού ναού Μεταμορφώσεως Σωτήρος.
Από τα 1892, κάποια επαγγελματικά σωματεία της Αθήνας — εργολάβοι, σιδηρουργοί, αμμοκονιαστές — άρχισαν να τιμούν τον προστάτη τους άγιο εδώ στο εκκλησάκι μας, μέσα στο ήσυχο περιβάλλον, τη δεντροφυτεμένη μικρή πλατεία και πλάι στο πηγάδι που ξεδιψούσε τους περαστικούς. Από τότε και για δεκαετίες, πολλά σωματεία συνήθιζαν να γιορτάζουν γύρω από τον μικρό ναό.
Σε συμβόλαιο του 1926, το εκκλησάκι αναφέρεται και με τις δύο ονομασίες: Αγίου Ιωάννου ή Αγίας Σωτήρας (Μεταμόρφωση).